विक्रम साराभाई : भारतीय अंतराळ स्वप्नांचे शिल्पकार | स्मृतिदिन विशेष

आजच्या पिढीला अंतराळाची स्वप्नं देणारे महान शास्त्रज्ञ – विक्रम साराभाई

भारत आज अंतराळ क्षेत्रात जागतिक महासत्ता म्हणून ओळखला जातो. चंद्रयान, मंगळयान आणि गगनयानसारख्या मोहिमांनी देशाचा आत्मविश्वास वाढवला. मात्र या यशामागे एका दूरदृष्टीच्या व्यक्तीची बीजं रोवलेली होती. त्या व्यक्तीचं नाव म्हणजे विक्रम साराभाई. आज त्यांचा स्मृतिदिन. हा दिवस केवळ एका वैज्ञानिकाच्या निधनाची आठवण करून देत नाही. तो भारताच्या वैज्ञानिक प्रवासाची जाणीव करून देतो.

विज्ञान हे केवळ प्रयोगशाळेत मर्यादित नसतं, अशी त्यांची ठाम धारणा होती. विज्ञान समाजासाठी, सामान्य माणसाच्या विकासासाठी असायला हवं, असा विचार त्यांनी आयुष्यभर जपला. त्यामुळेच त्यांचं कार्य केवळ अंतराळ संशोधनापुरतं सीमित राहिलं नाही. शिक्षण, उद्योग, अणुऊर्जा, व्यवस्थापन आणि संस्कृती अशा अनेक क्षेत्रांवर त्यांचा ठसा उमटला.

बालपण, कौटुंबिक वातावरण आणि घडलेली वैज्ञानिक दृष्टी

12 ऑगस्ट 1919 रोजी अहमदाबादमध्ये एका सुसंस्कृत आणि प्रबुद्ध कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. त्यांचं बालपण भौतिक सुखसोयींमध्ये गेलं. मात्र या सोयींसोबत बौद्धिक स्वातंत्र्यही मिळालं. घरात नेहमीच चर्चांचा, वाचनाचा आणि नव्या विचारांचा माहोल असायचा.

लहानपणापासूनच त्यांना विज्ञानाची ओढ होती. घरातील प्रयोग, उपकरणं आणि प्रश्न विचारण्याची सवय यामुळे त्यांची जिज्ञासा वाढत गेली. केंब्रिज विद्यापीठात त्यांनी भौतिकशास्त्राचं शिक्षण घेतलं. तिथेच त्यांना जागतिक वैज्ञानिक दृष्टिकोन मिळाला. भारतात परतल्यानंतरही त्यांनी संशोधनाचा ध्यास सोडला नाही.

भारतात अंतराळ संशोधनाची बीजं रोवण्याचा धाडसी निर्णय

स्वातंत्र्यानंतर भारत अनेक समस्यांशी झुंज देत होता. गरिबी, शिक्षणाचा अभाव आणि औद्योगिक मागासलेपणा ही मोठी आव्हानं होती. अशा काळात अंतराळ संशोधनाचा विचार करणे अनेकांना अवास्तव वाटत होतं. मात्र विक्रम साराभाई यांना वेगळीच दिशा दिसत होती.

त्यांचा विश्वास होता की उपग्रह तंत्रज्ञानामुळे हवामान अंदाज, दूरसंचार आणि शिक्षणात क्रांती होऊ शकते. त्यामुळेच त्यांनी 1960 च्या दशकात भारताचा स्वतंत्र अंतराळ कार्यक्रम उभारण्याचा संकल्प केला. केरळमधील थुंबा येथे लहानशा केंद्रातून या प्रवासाची सुरुवात झाली.

साधनसंपत्ती मर्यादित होती. अनुभवी मनुष्यबळ कमी होतं. तरीही त्यांनी तरुण वैज्ञानिकांवर विश्वास ठेवला. त्यांच्यात आत्मविश्वास निर्माण केला. पुढे हाच विश्वास भारताच्या अंतराळ यशाचा पाया ठरला.

ISRO चा जन्म आणि दूरदृष्टीचा ठसा

1969 साली भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेची स्थापना झाली. ही संस्था केवळ संशोधनासाठी नव्हती. ती देशाच्या विकासासाठी एक साधन होती. उपग्रहांचा वापर शेती, दूरसंचार आणि आपत्ती व्यवस्थापनासाठी कसा होऊ शकतो, यावर त्यांनी भर दिला.

त्यांची कार्यपद्धती अत्यंत मानवी होती. ते वैज्ञानिकांशी संवाद साधत. त्यांच्या अडचणी समजून घेत. चुका स्वीकारायला शिकवत. त्यामुळे संस्थेमध्ये विश्वासाचं वातावरण निर्माण झालं. आज ISRO ज्या उंचीवर पोहोचलं आहे, त्यामागे ही संस्कृती महत्त्वाची ठरली.

अणुऊर्जा, शिक्षण आणि व्यवस्थापनातील योगदान

अंतराळ क्षेत्राव्यतिरिक्त त्यांनी अणुऊर्जा आयोगातही महत्त्वाची भूमिका बजावली. शांततामय अणुऊर्जेचा वापर देशाच्या विकासासाठी कसा करता येईल, यावर त्यांनी भर दिला. शिक्षण क्षेत्रातही त्यांचा सहभाग लक्षणीय होता.

भारतीय व्यवस्थापन संस्थेच्या स्थापनेत त्यांचा सक्रिय सहभाग होता. व्यवस्थापन शिक्षण भारतात रुजवण्यामागे त्यांची दृष्टी होती. उद्योग आणि शिक्षण यांच्यातील दरी कमी करण्याचा त्यांचा प्रयत्न होता. त्यामुळेच आज IIM संस्था जागतिक स्तरावर ओळखल्या जातात.

विज्ञान आणि समाज यांच्यातील नातं

विक्रम साराभाई यांचा एक महत्त्वाचा विचार म्हणजे विज्ञान हे समाजासाठी असावं. त्यांनी दूरदर्शनच्या माध्यमातून शिक्षण ग्रामीण भागात पोहोचवण्याचा प्रयोग केला. हा प्रयोग त्या काळात क्रांतिकारक होता. शिक्षणाचा प्रकाश शेवटच्या घटकापर्यंत पोहोचवण्याचा त्यांचा प्रयत्न होता.

आज डिजिटल शिक्षणाच्या युगातही त्यांची ही संकल्पना तितकीच लागू पडते. तंत्रज्ञानाचा उपयोग माणसाच्या जीवनमानासाठी व्हायला हवा, हा संदेश त्यांनी दिला.

विक्रम साराभाई यांचे अकाली निधन आणि अपूर्ण राहिलेली स्वप्नं

30 डिसेंबर 1971 रोजी त्यांचं अचानक निधन झालं. वय केवळ 52 वर्षं. देशासाठी अजूनही अनेक स्वप्नं त्यांच्या मनात होती. त्यांचा प्रवास अपूर्ण राहिला. मात्र त्यांनी पेटवलेली मशाल पुढील पिढ्यांनी उचलली.

आज भारताचा अंतराळ प्रवास पाहिला की त्यांची दूरदृष्टी अधिक स्पष्टपणे जाणवते. त्यांनी आखलेला मार्ग आजही मार्गदर्शक ठरतो.

आजच्या भारतासाठी त्यांचा वारसा

आजचा भारत आत्मनिर्भरतेकडे वाटचाल करतो आहे. विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि नवकल्पना यांना महत्त्व दिलं जातं आहे. या प्रवासात विक्रम साराभाई यांचा विचार अजूनही प्रेरणा देतो.

तरुण वैज्ञानिकांसाठी ते केवळ आदर्श नाहीत. ते एक विचारधारा आहेत. धाडस, समाजभान आणि दीर्घकालीन दृष्टी यांचा संगम त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात दिसतो.

निष्कर्ष

विक्रम साराभाई यांचा स्मृतिदिन हा केवळ श्रद्धांजली देण्याचा दिवस नाही. तो आत्मपरीक्षणाचा दिवस आहे. विज्ञानाचा उपयोग आपण समाजासाठी किती करतो, हा प्रश्न त्यांनी आपल्यासमोर ठेवला आहे. त्यांच्या विचारांवर चालत राहणं, हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.