हसनंबा मंदिराचे रहस्य:
दक्षिण भारताच्या शांत डोंगररांगांमध्ये वसलेले एक मंदिर वर्षातून केवळ काही दिवस उघडते. त्या काही दिवसांत हजारो भाविक येथे येतात. गर्दी असूनही शांतता टिकून राहते. ही अनुभूती शब्दांत सांगणे कठीण असते. असे म्हणतात की इथे आल्यावर मन स्थिर होते. विचारांची गडबड थांबते.
कर्नाटक राज्यातील हसन शहराजवळ असलेले हसनंबा मंदिर श्रद्धा आणि गूढतेचा अद्वितीय संगम मानले जाते. इथे देवी हसनंबा विराजमान आहे. देवी दुर्गेचे हे एक विशेष रूप मानले जाते. या मंदिराशी जोडलेल्या परंपरा इतर कोणत्याही मंदिरापेक्षा वेगळ्या आहेत. या मंदिराचे दरवाजे वर्षातून एकदाच उघडतात. साधारणपणे दीपावलीच्या काळात हा उत्सव होतो. उर्वरित वर्ष मंदिर बंद असते. याच गोष्टीमुळे उत्सुकता वाढते. श्रद्धा अधिक घट्ट होते.
इतिहासाच्या गर्भात दडलेली एक वेगळी कथा
हसनंबा मंदिराचा इतिहास शेकडो वर्षांपूर्वीचा आहे. स्थानिक कथांनुसार होयसळ राजांच्या काळात या मंदिराची स्थापना झाली. त्या काळात देवी हसनंबा ही हसन शहराची ग्रामदेवता मानली जात होती. शहराच्या संरक्षणाची जबाबदारी देवीवर सोपवली गेली होती.
काही इतिहासकार सांगतात की मंदिराची रचना मुद्दाम साधी ठेवली गेली. बाह्य अलंकरण कमी आहे. अंतर्भागातही फारशी सजावट नाही. तरीसुद्धा येथे एक वेगळी ऊर्जा जाणवते. ही ऊर्जा भक्तांना आकर्षित करते.
मंदिराच्या स्थापत्यामध्ये स्थानिक दगडांचा वापर झाला आहे. भिंती जाड आहेत. छत कमी उंचीचे आहे. यामुळे आत प्रवेश केल्यावर वेगळीच अनुभूती मिळते.
वर्षातून एकदाच उघडणारे दरवाजे
हसनंबा मंदिर वर्षभर बंद असते. दीपावलीच्या सुमारास ते उघडले जाते. साधारण सात ते दहा दिवस मंदिर दर्शनासाठी खुले असते. या काळात लाखो भाविक दर्शनासाठी येतात.
मंदिर उघडण्याच्या दिवशी विशेष विधी होतात. देवीला नवीन वस्त्रे अर्पण केली जातात. प्रसादाची तयारी केली जाते. मंदिर उघडताना जो सुगंध दरवळतो, तो अनेकांना आठवणीत राहतो.
मंदिर बंद असताना आत दिवा अखंड तेवत असतो, असे मानले जाते. तेल संपत नाही, ही गोष्ट अनेकांना आश्चर्यचकित करते. मंदिर उघडल्यावर दिवा जळत असल्याचे पाहून भक्त अचंबित होतात.
न संपणारा दिवा आणि न सुकणारी फुले
हसनंबा मंदिराचे रहस्य म्हणजे अखंड ज्योत. वर्षभर मंदिर बंद असतानाही दिवा विझत नाही. यामागे विज्ञान काही कारणे देऊ शकते. परंतु भाविकांसाठी हा चमत्कार आहे.
देवीसमोर अर्पण केलेली फुलेही अनेकदा ताजी दिसतात. काही फुले सुकत नाहीत, असे अनुभव सांगितले जातात. या गोष्टींमुळे मंदिराबद्दलची श्रद्धा अधिक दृढ होते.
वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहिले तर बंद जागेत आर्द्रता आणि तापमान स्थिर राहते. त्यामुळे काही गोष्टी जतन होऊ शकतात. तरीसुद्धा प्रत्येक गोष्ट विज्ञान समजावू शकत नाही.
विज्ञान आणि श्रद्धेतील सीमारेषा
हसनंबा मंदिराच्या बाबतीत विज्ञान आणि श्रद्धा एकमेकांना छेद देतात. काही संशोधकांनी मंदिरातील वातावरणाचा अभ्यास केला आहे. आत हवा थंड असते. प्रकाश कमी असतो. आवाज बाहेर पोहोचत नाही.
या घटकांमुळे ध्यानासारखी अवस्था निर्माण होते. मन शांत होते. भक्तांना सकारात्मक ऊर्जा जाणवते. हे मानसशास्त्रीय कारण असू शकते. परंतु अनुभूती खरी असते.
श्रद्धा ही विज्ञानाच्या विरोधात नसते. ती त्याच्या पलीकडे जाते. हसनंबा मंदिर हे त्याचे उत्तम उदाहरण आहे.
देवी हसनंबा आणि लोकविश्वास
देवी हसनंबा ही कुटुंब रक्षण करणारी देवी मानली जाते. विशेषतः विवाहित महिला येथे नवस करतात. संसारात शांतता लाभावी अशी प्रार्थना केली जाते.
स्थानिक लोक सांगतात की देवी नवसाला पावते. अनेक कथा ऐकायला मिळतात. कुणाचा आजार बरा झाला. कुणाला अपत्यप्राप्ती झाली. अशा अनुभवांनी मंदिराची ख्याती वाढली.
या कथा ऐकताना वास्तव आणि श्रद्धा यातील सीमारेषा धूसर होते.
उत्सवाचे वातावरण आणि भावनिक अनुभव
मंदिर उघडले की संपूर्ण हसन शहर उत्सवमय होते. रस्त्यांवर दिवे लावले जातात. दुकानांत प्रसाद विकला जातो. भक्तांची रांग लांबच लांब असते.
रांगेत उभे राहिलेले लोक आपापल्या कथा सांगतात. कुणी पहिल्यांदाच आलेला असतो. कुणी दरवर्षी येतो. प्रत्येकाच्या डोळ्यात श्रद्धा दिसते.
दर्शनानंतर अनेकांच्या डोळ्यात पाणी येते. ही भावनिक अनुभूती शब्दांत व्यक्त होत नाही.
आधुनिक काळातील बदल आणि व्यवस्थापन
आजच्या काळात मंदिर व्यवस्थापन अधिक शिस्तबद्ध झाले आहे. गर्दी नियंत्रणासाठी तंत्रज्ञानाचा वापर होतो. ऑनलाइन माहिती उपलब्ध असते.
तरीसुद्धा मंदिराचा मूळ आत्मा जपला जातो. परंपरा बदलल्या जात नाहीत. आधुनिकता आणि परंपरा यांचा समतोल साधला जातो.
निष्कर्ष: गूढतेपलीकडची शांतता
हसनंबा मंदिर हे केवळ गूढ रहस्यांचे केंद्र नाही. ते मनाला शांतता देणारे स्थान आहे. येथे विज्ञान थांबत नाही, पण उत्तरही देत नाही.
श्रद्धा आणि विज्ञान यांच्या मधली ही जागा अनुभवावी लागते. एकदा तरी येथे येऊन पाहावे, असे अनेक सांगतात.
